Dłoń nad ekranem laptopa z dwiema kartami scenariuszy samochodu autonomicznego na przejściu dla pieszych, obok wydruk z listą dziesięciu zasad

Etyka AI – spory, których nie da się rozstrzygnąć technicznie

Etyka AI to dział etyki stosowanej, który pyta, jak wolno projektować, wdrażać i używać sztucznej inteligencji oraz kto odpowiada za jej skutki – a jej główne spory (o odpowiedzialność, wyjaśnialność, autonomię maszyn, prawa twórców, pracę i energię) dotyczą wartości, więc nie rozstrzygnie ich żaden pomiar ani lepszy model.

Zasady etyki sztucznej inteligencji ustalają instytucje, nie technika. Rekomendację UNESCO z listopada 2021 r. przyjęły 193 państwa i zawiera ona 10 zasad. OECD przyjęła swoje zalecenie w 2019 r. i zmieniła je w 2024 r. Grupa ekspertów Komisji Europejskiej opublikowała 8 kwietnia 2019 r. wytyczne z 7 wymogami dla AI godnej zaufania.

Żaden z tych dokumentów nie jest wiążący. AI Act, czyli rozporządzenie (UE) 2024/1689, nazywa zasady z wytycznych Komisji „niewiążącymi” (motyw 27), twardo zakazuje tylko wskazanych praktyk (art. 5), a resztę zostawia dobrowolnym kodeksom postępowania (art. 95).

Technika tych sporów nie zamknie z dwóch powodów, które da się pokazać na liczbach. Eksperyment Moral Machine zebrał 40 mln decyzji z 233 krajów i terytoriów, a preferencje różniły się między klastrami krajów. Dla kryteriów sprawiedliwości matematycy udowodnili, że poza wąskimi szczególnymi przypadkami nie da się spełnić ich wszystkich naraz. Na końcu tekstu znajdziesz pięć pytań kontrolnych, które warto zadać sobie przed użyciem AI.


Czym jest etyka AI i czym różni się od prawa i techniki?

Etyka AI to etyka stosowana skierowana do ludzi, którzy sztuczną inteligencję projektują, używają i nadzorują – nie do maszyn – i odpowiada na pytanie, które działania są pożądane, podczas gdy prawo rozstrzyga, co jest dozwolone, a technika, co jest wykonalne.

Różnicę najłatwiej zobaczyć na jednej sytuacji: firma chce, by system AI automatycznie oceniał pracowników.

Etyka AIPrawoTechnika
Jakie pytanie zadajektóre działania są pożądaneco jest dozwolone, a co zakazaneco da się zbudować i jak dobrze to działa
Kto rozstrzygaludzie i organizacje – w dyskusji, we własnych kodeksach i w decyzjach o wdrożeniuustawodawca, organy nadzoru i sądyzespoły budujące system, testy i pomiary
Automatyczna ocena pracownikaczy taka ocena jest sprawiedliwa wobec człowiekaAI Act (art. 5 ust. 1 lit. f) zakazuje systemów wnioskujących o emocjach osoby w miejscu pracy, z wyjątkiem względów medycznych lub bezpieczeństwaczy model da się zbudować i jak dokładny jest

Luciano Floridi, w omówieniu Centrum Etyki Technologii, ujmuje ten podział tak: „regulacja wskazuje, co jest zgodne bądź niezgodne z prawem, etyka podpowiada, które działania są pożądane”. Etyka AI jest więc jednym z trzech elementów systemu norm, obok regulacji i zarządzania (czyli sposobu, w jaki organizacje faktycznie kontrolują swoje systemy). Należy do etyki stosowanej, czyli praktycznych wskazówek dla konkretnej dziedziny – tak jak etyka zawodowa lekarzy czy etyka biznesu. Nie sprowadza się do spisywania zasad: obejmuje też krytyczną analizę tego, gdzie i w jakim kontekście AI jest stosowana.

AI Act zapisuje etykę wprost w celu aktu. Art. 1 ust. 1 mówi o promowaniu „zorientowanej na człowieka i godnej zaufania sztucznej inteligencji (AI)” przy wysokim poziomie ochrony zdrowia, bezpieczeństwa i praw podstawowych przed szkodliwymi skutkami systemów AI.

Etyka AI dotyczy konkretnej technologii, a to, czym jest sztuczna inteligencja w sensie prawnym, określa AI Act. Art. 3 pkt 1 AI Act definiuje system AI jako system maszynowy, który działa z różnym poziomem autonomii i może się dostosowywać po wdrożeniu. Na podstawie otrzymanych danych sam wnioskuje, jak wygenerować wyniki – predykcje, treści, zalecenia lub decyzje – które mogą wpływać na świat fizyczny albo wirtualny.

Kto ustala zasady etyki AI?

Zasady etyki AI ustalają instytucje międzynarodowe i unijne – UNESCO, OECD i grupa ekspertów Komisji Europejskiej – oraz firmy, uczelnie i organizacje we własnych kodeksach, ale żaden z tych dokumentów sam nie ma mocy prawa.

DokumentKto i kiedyCzym jest wobec prawaCo zawiera
Rekomendacja UNESCO w sprawie etyki AIprzyjęta w listopadzie 2021 r. przez 193 państwa członkowskie UNESCO; UNESCO nazywa ją „pierwszym globalnym standardem” etyki AIrekomendacja, nie traktat (wniosek z formy aktu)4 wartości (godność i prawa człowieka; sprawiedliwe, pokojowe i powiązane społeczeństwa; różnorodność i inkluzywność; środowisko i ekosystemy) i 10 zasad: proporcjonalność i nieczynienie szkody; bezpieczeństwo; prywatność i ochrona danych; zarządzanie wielostronne i adaptacyjne; odpowiedzialność i rozliczalność; przejrzystość i wyjaśnialność; nadzór i decyzja człowieka; zrównoważony rozwój; świadomość i umiejętności; sprawiedliwość i niedyskryminacja
Zalecenie Rady OECD w sprawie sztucznej inteligencjiprzyjęte 22 maja 2019 r., zmienione 3 maja 2024 r.; OECD nazywa je „pierwszym międzyrządowym standardem dotyczącym AI”zalecenie, nie traktat5 zasad opartych na wartościach: inkluzywny wzrost, zrównoważony rozwój i dobrostan; prawa człowieka i wartości demokratyczne, w tym sprawiedliwość i prywatność; przejrzystość i wyjaśnialność; solidność, bezpieczeństwo i ochrona; rozliczalność – oraz 5 rekomendacji dla rządów, m.in. inwestycje w badania, rozwój kompetencji i przygotowanie rynku pracy, współpraca międzynarodowa
Wytyczne w zakresie etyki dotyczące godnej zaufania sztucznej inteligencjigrupa ekspertów wysokiego szczebla ds. AI (HLEG) przy Komisji Europejskiej, 8 kwietnia 2019 r.; pierwszy projekt z grudnia 2018 r. zebrał w konsultacji ponad 500 uwag; lista oceny ALTAI – lipiec 2020 r.wytyczne niewiążąceAI godna zaufania ma być zgodna z prawem, etyczna i solidna; 4 zasady etyczne (poszanowanie autonomii człowieka, zapobieganie szkodom, sprawiedliwość, możliwość wyjaśnienia) i 7 wymogów; ALTAI to lista do samooceny dla twórców i podmiotów stosujących AI
AI Act – rozporządzenie (UE) 2024/1689Parlament Europejski i Rada UE, 13 czerwca 2024 r.rozporządzenie wiążące, stosowane bezpośrednio w państwach UEprzywołuje wytyczne HLEG w motywie 27 i nazywa ich zasady „niewiążącymi”; z etyki robi obowiązek tylko w wybranych przepisach (następna sekcja)

Polskie nazwy zasad UNESCO podajemy we własnym tłumaczeniu.

Dokumentów z zasadami jest dużo więcej. Brent Mittelstadt (Nature Machine Intelligence, 2019) naliczył co najmniej 84 inicjatywy publiczne i prywatne, które wydały własne zasady etyki AI. Anna Jobin, Marcello Ienca i Effy Vayena (2019) przeanalizowali takie dokumenty z firm, instytucji badawczych i sektora publicznego: znaleźli zbieżność wokół pięciu zasad – przejrzystości, sprawiedliwości i uczciwości, nieszkodzenia, odpowiedzialności i prywatności – ale przy „istotnej rozbieżności” co do tego, jak je rozumieć, uzasadniać i wdrażać.

W Polsce wytyczne Komisji omawia opracowanie grupy roboczej ds. sztucznej inteligencji (styczeń 2025) działającej przy Ministerstwie Cyfryzacji. Autorzy wyraźnie zastrzegają, że tekst wyraża ich poglądy, a nie stanowisko Rady Ministrów.

Czy etyka AI jest obowiązkowa?

Nie – zasady etyczne z dokumentów UNESCO, OECD i Komisji Europejskiej są niewiążące, a AI Act robi z etyki prawo tylko w wybranych miejscach: twardo zakazuje wskazanych praktyk (art. 5), wymaga nadzoru człowieka i przejrzystości od wybranych systemów, a resztę zostawia dobrowolnym kodeksom postępowania (art. 95).

Zasady bez mocy wiążącej nazywa się miękkim prawem: wskazują kierunek, ale za ich złamanie nie grozi kara. Tak traktuje je sam ustawodawca. W rozporządzeniu (UE) 2024/1689 motyw 27 przypomina wytyczne HLEG i mówi o „siedmiu niewiążących zasadach etycznych”. Mają one „w każdym przypadku stanowić fundament przy opracowywaniu kodeksów postępowania”, a zainteresowane strony „zachęca się” do ich uwzględniania. Art. 95 mówi o kodeksach postępowania „do celów dobrowolnego stosowania”, do których opracowywania Urząd ds. AI i państwa członkowskie mają „zachęcać”.

Jedyny blok twardych zakazów to art. 5. Zakazuje on wskazanych praktyk, np. scoringu społecznego, czyli oceniania osób na podstawie ich zachowania lub cech prowadzącego do krzywdzącego traktowania (lit. c), oraz wnioskowania o emocjach osób w miejscu pracy i w szkołach (lit. f). Zakazy stosuje się od 2 lutego 2025 r., a za ich naruszenie grozi kara do 35 mln EUR albo 7% rocznego światowego obrotu (art. 99 ust. 3).

Tak wygląda droga siedmiu zasad z wytycznych Komisji do prawa:

Zasada etyczna (wytyczne KE)Gdzie AI Act robi z niej obowiązekDla kogo i od kiedyCo zostaje poza prawem
Przewodnia i nadzorcza rola człowiekaart. 14 – nadzór człowiekasystemy wysokiego ryzyka: z załącznika III od 2 grudnia 2027 r., z załącznika I od 2 sierpnia 2028 r.AI, która nie jest systemem wysokiego ryzyka
Solidność techniczna i bezpieczeństwoart. 15 – dokładność, solidność i cyberbezpieczeństwosystemy wysokiego ryzyka, te same terminypozostałe systemy
Ochrona prywatności i zarządzanie danymiRODO – AI Act „nie ma wpływu” na RODO (art. 2 ust. 7)administratorzy danych osobowych, jak dotądgranice zbierania danych do trenowania modeli
Przejrzystośćart. 50 – informowanie, że rozmawiasz z AI, i ujawnianie deepfake’ów; art. 86 – wyjaśnienie decyzjiart. 50: od 2 sierpnia 2026 r.; art. 86: decyzje oparte na systemach z załącznika IIIogólne prawo do wyjaśnienia każdej odpowiedzi czatu – AI Act go nie przewiduje (wniosek z brzmienia art. 86)
Różnorodność, niedyskryminacja i sprawiedliwośćart. 10 ust. 2 lit. f-g – badanie danych pod kątem stronniczościsystemy wysokiego ryzyka uczące się na danychwybór kryterium sprawiedliwości
Dobrostan społeczny i środowiskowyart. 95 ust. 2 lit. b – ocena i minimalizacja wpływu na środowisko w kodeksachdobrowolnie, nikt nie ma obowiązkucała zasada
OdpowiedzialnośćAI Act nie ustala zasad odszkodowań; odpowiedzialność za produkt wadliwy reguluje dyrektywa (UE) 2024/2853produkty wprowadzone do obrotu po 9 grudnia 2026 r.szkody polegające wyłącznie na dyskryminacji lub naruszeniu prywatności

Osobno działa art. 4 o kompetencjach, odpowiadający zasadzie UNESCO „świadomość i umiejętności”. W brzmieniu obowiązującym od 27 lipca 2026 r. dostawcy i podmioty stosujące „podejmują środki, które wspierają rozwój kompetencji w zakresie AI wśród swojego personelu”, ale nie muszą zapewnić, że każda osoba osiągnie określony poziom. Podmiot stosujący to w języku AI Act firma lub instytucja używająca systemu AI w swojej działalności. Obowiązek z art. 4 wynika wprost z rozporządzenia AI Act, a organy nadzoru w Polsce wskazuje ustawa o systemach sztucznej inteligencji.

Jakie są główne spory etyczne wokół AI?

Główne spory etyczne wokół AI dotyczą odpowiedzialności za szkody, wyjaśnialności decyzji, granic autonomii maszyn, uczenia na cudzych dziełach, kosztów automatyzacji pracy i zużycia energii – a w każdym z nich prawo rozstrzygnęło dotąd tylko część pytania.

Ten tekst opisuje spory o wartości, a nie konkretne zagrożenia sztucznej inteligencji – te są pytaniem o skutki, a nie o to, co jest słuszne.

SpórPytanie normatywneCo już rozstrzygniętoCo zostaje otwarte
Odpowiedzialnośćkto płaci za szkodę wyrządzoną przez AIdyrektywa (UE) 2024/2853: oprogramowanie, w tym system AI, jest produktem (produkty wprowadzone do obrotu po 9 grudnia 2026 r.)szkody polegające wyłącznie na dyskryminacji lub naruszeniu prywatności; podział ryzyka między twórcą a firmą wdrażającą
Wyjaśnialnośćczy człowiek ma prawo wiedzieć, dlaczego AI tak zdecydowałaart. 86 AI Act: prawo do wyjaśnienia decyzji opartych na systemach wysokiego ryzyka z załącznika IIIpozostałe systemy; tłumaczyć istniejące modele czy używać modeli z założenia interpretowalnych
Autonomiaile decyzji wolno oddać maszynieart. 14 ust. 4 AI Act: nadzór człowieka nad systemami wysokiego ryzykagranice autonomii poza wysokim ryzykiem
Prawa twórcówczy trenowanie na utworach wymaga zgody autorówart. 53 ust. 1 lit. c i d AI Act: polityka praw autorskich i streszczenie danych treningowychczy trenowanie i wyniki modelu to zwielokrotnienie utworów – pytania w sprawie C-250/25
Pracakto ponosi koszty, a kto zbiera korzyści automatyzacjibrak przepisu, który dzieli koszty; art. 4 AI Act każe firmom wspierać kompetencje personelusprawiedliwy podział kosztów i udział pracowników w decyzjach
Energiaczy korzyści z AI uzasadniają zużycie energiiart. 95 ust. 2 lit. b AI Act: tylko zachęta w dobrowolnych kodeksachkto i jak ma ograniczać zużycie
Prywatnośćco AI wolno wiedzieć o człowiekuRODO nadal obowiązuje, AI Act go nie zmienia (art. 2 ust. 7)granice zbierania danych do trenowania; prywatność w ChatGPT zależy m.in. od ustawień historii rozmów i zgody na trenowanie
Uprzedzenia modelijakie kryterium sprawiedliwości wybraćart. 10 ust. 2 lit. f-g AI Act: badanie stronniczości danych w systemach wysokiego ryzykaktóre kryterium ma wygrać, skoro wszystkich naraz nie da się spełnić (Kleinberg i in., 2016)

Kto odpowiada za szkodę wyrządzoną przez AI?

Za szkodę spowodowaną wadliwym systemem AI odpowiada po nowemu producent, bo dyrektywa (UE) 2024/2853 uznaje oprogramowanie, w tym systemy AI, za produkt, a ich dostawców traktuje jak producentów – dla produktów wprowadzonych do obrotu po 9 grudnia 2026 r. – ale szkody polegające wyłącznie na dyskryminacji albo naruszeniu prywatności nie są objęte tą odpowiedzialnością.

Dyrektywa o odpowiedzialności za produkty wadliwe z 23 października 2024 r.:

  • obejmuje oprogramowanie i systemy AI jako produkt, niezależnie od sposobu dostarczenia – zainstalowane na urządzeniu, działające w chmurze czy udostępniane jako usługa (art. 4 pkt 1, motyw 13);
  • traktuje twórców oprogramowania, w tym dostawców systemów AI, „jak producentów” (motyw 13);
  • nie obejmuje szkód czysto majątkowych, naruszeń prywatności ani dyskryminacji „samych w sobie” (motyw 24), ale nie odbiera prawa do odszkodowania na podstawie innych przepisów;
  • nie dotyczy darmowego i otwartego oprogramowania opracowanego lub dostarczonego poza działalnością handlową (art. 2 ust. 2).

W debacie ścierają się dwa stanowiska. Pierwsze: twórca nie przewidzi każdego zachowania modelu uczącego się na danych, więc nie powinien odpowiadać za wszystko, co model zrobi. Drugie: firma, która wdraża AI, czerpie z niej korzyści, więc to ona powinna ponosić ryzyko szkód. Dyrektywa przesuwa ciężar w stronę producenta, ale pytanie o krzywdy niematerialne – dyskryminację czy naruszenie prywatności – zostawia innym reżimom prawnym.

Czy każda decyzja AI musi być wyjaśnialna?

Prawo wymaga wyjaśnienia wąsko: AI Act daje prawo do „jasnego i merytorycznego wyjaśnienia roli tego systemu AI w procedurze podejmowania decyzji” (art. 86) tylko osobie, wobec której podmiot stosujący podjął znaczącą decyzję na podstawie systemu wysokiego ryzyka z załącznika III – więc zasada przejrzystości z dokumentów etycznych jest szersza niż prawo.

Wyjaśnialność to możliwość pokazania człowiekowi, dlaczego system dał taki, a nie inny wynik. Art. 86 dotyczy decyzji, które wywołują skutki prawne albo w podobny sposób istotnie oddziałują na osobę, która uważa, że niekorzystnie wpływają one na jej zdrowie, bezpieczeństwo lub prawa podstawowe. Nie dotyczy systemów infrastruktury krytycznej (pkt 2 załącznika III). Prawo nie obowiązuje też tam, gdzie przepisy unijne lub krajowe przewidują wyjątki (art. 86 ust. 2-3). Z brzmienia przepisu wynika wniosek: AI Act nie daje ogólnego prawa do wyjaśnienia każdej odpowiedzi czatu.

Wytyczne HLEG traktują „możliwość wyjaśnienia” jako jedną z czterech zasad etycznych, a UNESCO wymienia „przejrzystość i wyjaśnialność” wśród dziesięciu zasad – bez zawężania do systemów wysokiego ryzyka.

Spór dotyczy też sposobu. Jedno stanowisko zakłada, że istniejące modele można tłumaczyć narzędziami objaśniającymi, które pokazują, co wpłynęło na wynik. Drugie przedstawiła badaczka Cynthia Rudin (Nature Machine Intelligence, 2019): przy decyzjach o wysokiej stawce zamiast tłumaczyć nieprzejrzyste modele należy od początku stosować modele „z założenia interpretowalne”. To stanowisko autorki, a nie konsensus badaczy.

Ile autonomii wolno dać maszynie?

AI Act w systemach wysokiego ryzyka wymaga, by osoby sprawujące nadzór rozumiały ograniczenia systemu, pamiętały o skłonności do nadmiernego polegania na jego wyniku („błąd automatyzacji”) i mogły zignorować, unieważnić lub odwrócić wynik albo zatrzymać system (art. 14 ust. 4) – ale gdzie poza tym kończy się dopuszczalna autonomia, rozstrzyga etyka, nie przepis.

Błąd automatyzacji to skłonność człowieka do bezrefleksyjnego przyjmowania wyniku maszyny. Art. 14 ust. 4 wymaga, by system wysokiego ryzyka pozwalał osobie nadzorującej:

  • pozostać świadomą „potencjalnej tendencji do automatycznego polegania lub nadmiernego polegania na wyniku” systemu (lit. b);
  • w każdej sytuacji zdecydować, że z systemu nie skorzysta, albo „zignorować, unieważnić lub odwrócić” jego wynik (lit. d);
  • zatrzymać system przyciskiem „stop” lub podobną procedurą (lit. e).

Przepisy te zaczną się stosować do systemów z załącznika III od 2 grudnia 2027 r., a z załącznika I od 2 sierpnia 2028 r. Poza wysokim ryzykiem granicę wyznaczają zasady, nie prawo – wśród dziesięciu zasad UNESCO jest „nadzór i decyzja człowieka”. W projektowaniu systemów tę zasadę realizuje model człowieka w pętli decyzyjnej, w którym wynik AI zatwierdza człowiek.

Czy AI może uczyć się na cudzych dziełach?

Spór dotyczy tego, czy trenowanie modeli na utworach twórców wymaga ich zgody; prawo UE odpowiedziało na razie częściowo – dostawcy modeli ogólnego przeznaczenia muszą mieć politykę poszanowania zastrzeżeń praw autorskich i opublikować streszczenie treści użytych do trenowania (art. 53 ust. 1 lit. c i d), a zasadnicze pytanie, czy trenowanie i wyniki modelu to zwielokrotnienie utworów, trafiło do Trybunału Sprawiedliwości UE (sprawa C-250/25).

Twórcy argumentują, że skoro ich utwory budują wartość modelu, trenowanie powinno wymagać zgody i wynagrodzenia. Dostawcy modeli powołują się na wyjątek dla eksploracji tekstów i danych, czyli automatycznej analizy dużych zbiorów treści. Z tego wyjątku twórca może się wypisać, zastrzegając swoje prawa (art. 4 ust. 3 dyrektywy (UE) 2019/790) – i to właśnie te zastrzeżenia dostawcy modeli ogólnego przeznaczenia muszą uwzględniać.

Sprawa C-250/25 to pytania prejudycjalne sądu z Budapesztu z kwietnia 2025 r. w sporze wydawcy prasowego z dostawcą chatbota. Sąd zapytał Trybunał, czy trenowanie i działanie dużego modelu językowego oraz generowane przez niego wyniki są zwielokrotnieniem lub publicznym udostępnieniem utworów w rozumieniu prawa autorskiego UE. Ten tekst nie przesądza, jak Trybunał odpowie. Od odpowiedzi zależą też prawa autorskie do grafiki AI i prawa autorskie do muzyki AI, bo w obu przypadkach modele uczono na cudzych utworach.

Kto ponosi koszty automatyzacji pracy?

Spór dotyczy podziału kosztów i korzyści z automatyzacji, a polskie dane pokazują, kto jest najbliżej zmian: pracownicy biurowi w zawodach najbardziej podatnych na generatywną AI to 3,6% ogółu zatrudnionych (ok. 597 tys. osób), a tam, gdzie narzędzia wdrożono, 42,5% pracowników wskazało decyzję odgórną bez ich udziału.

Raport NASK-PIB i Międzynarodowej Organizacji Pracy „Generatywna sztuczna inteligencja a polski rynek pracy” z czerwca 2025 r. podaje trzy liczby, które dotyczą właśnie podziału kosztów:

  • 3,6% ogółu zatrudnionych w Polsce (ok. 597 tys. miejsc pracy) to pracownicy biurowi w zawodach o najwyższej podatności na generatywną AI;
  • w grupie wiekowej 15-24 lata w zawodach podatnych pracuje 47,8% kobiet i 22,7% mężczyzn;
  • wśród 204 osób, w których miejscach pracy wdrożono narzędzia generatywnej AI (badanie z grudnia 2024 r.), 46,2% wskazało inicjatywę pracodawcy uzgodnioną z pracownikami, a 42,5% – decyzję odgórną bez udziału pracowników.

Etyka AI pyta tu nie o to, ile miejsc pracy zniknie, ale o sprawiedliwy podział: kto płaci za przekwalifikowanie, kto zyskuje na wydajności i czy pracownicy mają głos przy wdrożeniu. Pytanie, czy AI zabierze mi pracę, każdy pracownik zadaje sobie osobno, ale odpowiedź zależy także od tych decyzji firmy.

Ile energii wolno zużywać AI?

Centra danych zużyły około 415 TWh energii elektrycznej w 2024 r. (ok. 1,5% światowego zużycia), a w scenariuszu bazowym Międzynarodowej Agencji Energii ich zużycie wzrośnie do ok. 945 TWh w 2030 r. (niecałe 3%) – spór dotyczy tego, czy korzyści z AI uzasadniają ten koszt i kto ma go ograniczać, a AI Act zostawia to dobrowolnym kodeksom (art. 95 ust. 2 lit. b).

Liczby z raportu Międzynarodowej Agencji Energii „Energy and AI” (2025) dotyczą wszystkich centrów danych, nie samej AI. Według tego samego raportu serwery przyspieszone, napędzane głównie przez AI, odpowiadają za prawie połowę wzrostu zużycia.

AI Act nie nakłada limitów zużycia energii. Art. 95 ust. 2 lit. b wymienia jako możliwy element dobrowolnych kodeksów „ocenę i minimalizację oddziaływania systemów AI na zrównoważenie środowiskowe”, w tym energooszczędne programowanie – to zachęta, nie obowiązek. Zasada „dobrostanu społecznego i środowiskowego” z wytycznych HLEG i „zrównoważonego rozwoju” z rekomendacji UNESCO zostaje więc w sferze etyki.

Dlaczego tych sporów nie da się rozstrzygnąć technicznie?

Sporów etycznych wokół AI nie da się rozstrzygnąć technicznie, bo technika potrafi zmierzyć preferencje i wyniki, ale nie wybrać, czyje preferencje i które kryterium ma wygrać – co pokazują wyniki eksperymentu Moral Machine, dowód matematyczny dla kryteriów sprawiedliwości, kolizje zasad w samych wytycznych i analiza konsensusu wokół zasad etycznych AI.

  1. Pomiar preferencji nie daje jednej odpowiedzi. Dowód: eksperyment Moral Machine (Nature, 2018) pytał internautów, jak autonomiczny samochód powinien postąpić w sytuacji bez wyjścia. Zebrał 40 mln decyzji w dziesięciu językach od milionów osób z 233 krajów i terytoriów. Preferencje różniły się między trzema głównymi klastrami krajów i korelowały z instytucjami oraz głębokimi cechami kulturowymi. Zastrzeżenia: to średnie preferencje w grupach krajów, nie „charakter narodów”, a sam wynik zależy od sposobu pytania. W komentarzu opublikowanym w Nature 4 marca 2020 r. Yochanan Bigman i Kurt Gray pokazali, że gdy badani mogą wybrać jednakowe traktowanie wszystkich, w zdecydowanej większości chcą, by samochód nie różnicował ludzi według płci, wieku czy statusu. Wniosek: im dokładniej mierzysz preferencje, tym wyraźniej widać, że nie ma jednej, którą model mógłby „wykonać” – a wynik pomiaru zależy od decyzji, jak zadać pytanie.
  2. Kryteria sprawiedliwości się wykluczają. Dowód: Jon Kleinberg, Sendhil Mullainathan i Manish Raghavan udowodnili (2016), że poza silnie ograniczonymi szczególnymi przypadkami żadna metoda nie spełni jednocześnie trzech intuicyjnych warunków sprawiedliwej oceny ryzyka. Wniosek: ktoś musi zdecydować, który warunek poświęcić – a to decyzja o wartościach, nie o parametrach.
  3. Zasady kolidują i nie ma reguły rozstrzygającej. Dowód: według omówienia wytycznych Komisji Europejskiej przygotowanego przez Centrum Etyki Technologii między zasadą zapobiegania szkodom a zasadą autonomii człowieka mogą występować konflikty i „nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie tego problemu”. Wniosek: potrzebna jest „każdorazowo odpowiedzialna dyskusja”, a nie algorytm.
  4. Konsensus wokół zasad jest częściowo pozorny. Dowód: zbieżność dokumentów wokół pięciu zasad (Jobin, Ienca i Vayena, 2019) kryje rozbieżne ich rozumienie. Brent Mittelstadt (2019) wykazał, że AI brakuje czterech rzeczy, które ma medycyna ze swoimi czterema zasadami: wspólnych celów i obowiązków powierniczych, historii i norm zawodowych, sprawdzonych metod przekładania zasad na praktykę oraz solidnych mechanizmów odpowiedzialności prawnej i zawodowej. Zgoda co do zasad może więc ukrywać „głęboką polityczną i normatywną różnicę zdań”. Wniosek: lista zasad nie zastępuje wyboru, jak je stosować.

Technika robi w tym wszystkim dużo, tylko co innego. Mierzy i audytuje – temu służy choćby lista oceny ALTAI z lipca 2020 r., przeznaczona do samooceny systemów – a potem wykonuje wybrany kompromis. Wyboru jednak nie dokonuje. Etyka AI nie jest więc przeciwieństwem techniki, tylko jej warunkiem wstępnym: najpierw trzeba zdecydować, co system ma optymalizować, a dopiero potem da się to zbudować.

Jak korzystać z AI etycznie na co dzień?

Użytkownik prywatny nie ma obowiązków z AI Act, gdy używa AI wyłącznie w osobistej działalności pozazawodowej, ale pytania etyczne zostają po jego stronie – dlatego warto przed użyciem zadać sobie pięć pytań: komu to może zaszkodzić, czyje dane wpisuję, czy ktoś ma prawo wiedzieć, że użyłem AI, kto sprawdzi wynik i czy to uczciwe wobec autorów i odbiorców.

AI Act nie stosuje się do obowiązków osób fizycznych, które używają AI w „czysto osobistej działalności pozazawodowej” (art. 2 ust. 10). Poniższa lista to skrót autora oparty na zasadach z rekomendacji UNESCO, a nie lista z samego dokumentu:

  1. Komu to może zaszkodzić? Zasada proporcjonalności i nieczynienia szkody: użycie AI nie powinno wykraczać poza to, co potrzebne do celu.
  2. Czyje dane wpisuję? Zasada prywatności i ochrony danych. AI Act nie wyłącza RODO, a dane innych osób wpisane do czatu nadal są danymi osobowymi. Część kontroli dają ustawienia prywatności w samym czacie, m.in. historia rozmów i zgoda na trenowanie modelu.
  3. Czy ktoś ma prawo wiedzieć, że użyłem AI? Zasada przejrzystości. Od 2 sierpnia 2026 r. podmioty stosujące, np. firmy i redakcje, muszą ujawniać deepfake’i i teksty o sprawach interesu publicznego wygenerowane przez AI (art. 50 ust. 4), chyba że tekst przeszedł weryfikację człowieka i kontrolę redakcyjną. Osoba prywatna jest poza tym obowiązkiem, ale w szkole, na uczelni czy w pracy zasady ustala regulamin – także wtedy, gdy uczeń korzysta z AI w szkole. Technicznie znakowanie treści AI opiera się na metadanych i znakach wodnych.
  4. Kto sprawdzi wynik? Zasada nadzoru i decyzji człowieka. Modele językowe potrafią podać nieprawdę pewnym tonem, a takie halucynacje AI wychwyci tylko człowiek, który sprawdzi źródła.
  5. Czy to uczciwe wobec autorów i odbiorców? Zasady sprawiedliwości i niedyskryminacji oraz odpowiedzialności: czy podpisujesz cudzą pracę, czy wynik nie krzywdzi konkretnej grupy i czy jesteś gotów za niego odpowiadać.

Firmy mają tu jeden twardy obowiązek: art. 4 AI Act każe im podejmować środki wspierające kompetencje ich personelu w zakresie AI. Użytkownik prywatny takiego obowiązku nie ma, ale kompetencje to jedna z dziesięciu zasad UNESCO („świadomość i umiejętności”). Ten tekst opisuje dokumenty, przepisy i badania – w sprawach szczególnych decyduje prawnik albo regulamin szkoły, uczelni czy pracodawcy.

FAQ

Czy używanie AI jest etyczne?

Używanie AI jest etyczne albo nie w zależności od celu i sposobu użycia – nie ma przepisu ani testu, który rozstrzyga to raz na zawsze. Pomaga pięć pytań kontrolnych opartych na zasadach UNESCO: nieczynienie szkody, prywatność, przejrzystość, nadzór człowieka i sprawiedliwość. Osoba używająca AI wyłącznie prywatnie nie ma obowiązków z AI Act (art. 2 ust. 10).

Czy korzystanie z AI jest legalne?

Tak, korzystanie z AI jest legalne. AI Act zakazuje wskazanych praktyk, np. scoringu społecznego (art. 5 ust. 1 lit. c), a nie samych narzędzi, a osoba prywatna używająca AI wyłącznie pozazawodowo nie ma obowiązków podmiotu stosującego (art. 2 ust. 10).

Na czym polega etyka i co oznacza, że coś jest etyczne?

Etyka to dział filozofii, który bada normy moralne (etyka normatywna), faktyczne funkcjonowanie wartości w społeczeństwie (etyka opisowa) i status samych pojęć etycznych (metaetyka). Działanie jest etyczne, gdy da się je uzasadnić przyjętymi normami. W AI chodzi o etykę stosowaną, czyli praktyczne wskazówki dla ludzi, którzy projektują, używają i nadzorują systemy.

Co to są dylematy etyczne w AI?

Dylematy etyczne w AI to sytuacje, w których dwie zasady wskazują sprzeczne działania – np. zapobieganie szkodom i poszanowanie autonomii człowieka – albo w których różne grupy ludzi wybierają różnie, jak pokazał eksperyment Moral Machine z 40 mln decyzji z 233 krajów i terytoriów. Wytyczne Komisji Europejskiej w omówieniu Centrum Etyki Technologii zaznaczają, że dla konfliktów zasad nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie.

Czy AI może być moralna?

Etyka AI to etyka dla ludzi, a prawo i zasady zostawiają decyzję i odpowiedzialność człowiekowi – AI Act wymaga nadzoru człowieka nad systemami wysokiego ryzyka (art. 14 ust. 4), a UNESCO wymienia zasadę „nadzoru i decyzji człowieka”. Pytanie, czy maszyna może mieć status moralny, to spór filozoficzny, którego ten tekst nie rozstrzyga. Ten spór wraca głównie przy przyszłych, ogólnych systemach, czyli ogólnej sztucznej inteligencji (AGI).

Czym jest etyka AI w firmie?

Etyka AI w firmie to zwykle własny kodeks zasad korzystania z AI, którego nie wymaga żaden przepis. AI Act zachęca do dobrowolnych kodeksów postępowania, które mogą tworzyć poszczególni dostawcy i podmioty stosujące albo ich organizacje (art. 95 ust. 3). Obowiązkowe są tylko przepisy, np. środki wspierające kompetencje zespołu w zakresie AI (art. 4).

Czym jest sztuczna inteligencja?

Według art. 3 pkt 1 AI Act system sztucznej inteligencji to system maszynowy, który działa z pewnym poziomem autonomii i na podstawie otrzymanych danych wnioskuje, jak wygenerować wyniki – predykcje, treści, zalecenia lub decyzje.


Źródła

Ostatnia aktualizacja: · Zgłoś poprawkę

Podobne wpisy